ဦးဉာဏ္သင္း (ဘူမိေဗဒ၊ ကထိက၊ ၀ိဇၨာႏွင့္သိပၸံတကၠသိုလ္၊ ရန္ကုန္)
(တကၠသိုလ္ ပညာပေဒသာစာေစာင္၊ အတြဲ ၄၊ အပိုင္း ၃၊ ၁၉၆၉ မွ ကူးယူေဖၚျပပါသည္။)
ေက်ာက္မ်က္မ်ား၏ အေရာင္ေျပာင္းလကၡဏာ (pleochroism)
ပံုေဆာင္ခဲေက်ာက္မ်က္မ်ားကို အုပ္စုႀကီးခုႏွစ္စု ခြဲျခားထားေၾကာင္း ေဖာ္ျပခဲ႔ၿပီး ျဖစ္သည္။ ယင္းအုပ္စု ခုႏွစ္စုအနက္ ကုဗအုပ္စုတြင္ ပါ၀င္ေသာ ေက်ာက္မ်က္မ်ား (ပံုစံ။ ။ အညံ့ဇီး၊ ဥေဒါင္၊ စိန္၊ ဖလူအိုရိုက္ စသည္တို႔) တြင္ အေရာင္ေျပာင္းျခင္း လကၡဏာကို မေတြ႔ရေပ။ အေၾကာင္းမူကား၄င္း ေက်ာက္မ်က္မ်ား အတြင္းသို႔ အလင္းျဖတ္၀င္ သြားအခါ အလင္း၏ အလ်င္ႏႈန္းသည္ ေက်ာက္မ်က္၏ မည္သည့္လားရာဖက္တြင္မွ် အလ်င္ႏႈန္း ေျပာင္းလဲျခင္းမရွိပဲ တသမတ္တည္းသာ ရွိမည္ျဖစ္၏။ ၄င္းျပင္ အလင္းသြားရာလားရာ ဖက္အလိုက္ အေရာင္ခြဲျခား စုပ္ယူျခင္းလည္း မရွိေပ။ က်န္အုပ္စုႀကီး ေျခာက္စုတြင္ ပါ၀င္ေသာ ေက်ာက္မ်က္မ်ားသည္ အလင္းလႈိင္းမ်ား သြားရာလားရာအလိုက္ အေရာင္ခြဲျခား စုပ္ယူျခင္းလကၡဏာကို ေတြ႔ရွိရ၍ အေရာင္ေျပာင္းျခင္းကိုလည္း ေတြ႔ရသည္။ ဤအေရာင္ေျပာင္းျခင္း လကၡဏာသည္ ဒိုင္ခရုိစကုပ္ (dichroscope) (ပံု ရ ရႈ။) ဟု ေခၚေသာ ကရိယာျဖင့္ ၾကည့္၍ မွတ္သားႏိုင္သည္။
ဒိုင္ခရုိစကုပ္တြင္ တဖက္စြန္း၌ မ်က္စိျဖင့္ ကပ္၍ ၾကည့္ရေသာ အေပါက္ကေလး တစ္ခုပါ၍ ၄င္းအေပါက္ကေလးမွ ကပ္၍ၾကည့္လွ်င္ အျခားတဖက္စြန္း၌ အရိပ္ႏွစ္ခု ထြက္ေပၚ၍ ေနသည္ကို ေတြ႔ရသည္။ အေရာင္ပါရွိေသာ ေက်ာက္မ်က္တစ္ခုကို ပံုရိပ္ႏွစ္ခု၏ ေရွ႕တြင္ထား၍ ၾကည့္ရႈစစ္ေဆးလွ်င္ အေရာင္ႏွစ္မ်ိဳးကို ပံုရိပ္တစ္ခုစီတြင္ တၿပိဳင္တည္း ေပၚေနသည္ကို ေတြ႔ရမည္။ ပံုစံ။ ။ နီလာေက်ာက္မ်က္တြင္ ပံုရိပ္တစ္ခု၌ အျပာရင္ေရာင္ကို ေတြ႕ရမည္ ျဖစ္ၿပီးလွ်င္ အျခားပံုရိပ္တစ္ခုတြင္ အျပာႏုေရာင္ကို ေတြ႔ရမည္ျဖစ္သည္။ ႏွစ္ျဖာအလင္းယိုင္ေသာ ေက်ာက္မ်က္မ်ား၏ အလင္း၀င္ရုိး (optic axis) တေလွ်ာက္တြင္ အေရာင္ေျပာင္းျခင္း လကၡဏာကို ေတြ႔ရွိရမည္ မဟုတ္ေပ။ အဘယ့္ေၾကာင့္ဆိုေသာ္ အလင္း၀င္ရိုးတေလွ်ာက္တြင္ ႏွစ္ျဖာအလင္းယိုင္ျခင္း မရွိေသာေၾကာင့္ ျဖစ္သည္။ ထို႔ေၾကာင့္ ေက်ာက္မ်က္၏ အေရာင္ေျပာင္းျခင္း လကၡဏာကို စစ္ေဆးေသာအခါ ေက်ာက္မ်က္ကို လွည့္၍ လားရာအမ်ိဳးမ်ိဳးဖက္မွ ဒိုင္ခရိုစကုပ္ျဖင့္ စစ္ေဆးရန္လိုအပ္ေလသည္။
ေက်ာက္မ်က္မ်ား၏ အေရာင္ေျပာင္းျခင္းလကၡဏာသည္ ေက်ာက္မ်က္မ်ားကို ခြဲျခားရာ၌ အေရးႀကီးေသာ ဂုဏ္သတၱိတစ္ရပ္ ျဖစ္သည္။ ပံုစံ။ ။ ပတၱျမားသည္ အ၀ါေရာင္သမ္းေသာ အနီေရာင္မွ အနီရင္႔ေရာင္သို႔ အေရာင္ေျပာင္းျခင္း လကၡဏာျပသည္။ ပတၱျမားႏွင့္ ခပ္ဆင္ဆင္တူေသာ ဥေဒါင္ေက်ာက္မ်က္သည္မူကား ကုဗပံုေဆာင္ စနစ္တြင္ ပါ၀င္၍ အထက္တြင္ ေဖၚျပခဲ႔သည့္အတိုင္း အေရာင္ေျပာင္းျခင္း လကၡဏာ မျပေခ်။ အေရာင္အေသြး ခပ္ဆင္ဆင္တူေသာ ပတၱျမားႏွင့္ ဥေဒါင္အနီတုိ႔ကို ေဖၚျပပါအခ်က္ကို အသံုးျပဳ၍ ဒိုင္ခရိုစကုပ္ျဖင့္ လ်င္ျမန္စြာ ခြဲျခားႏိုင္သည္။
အေရာင္ေျပာင္းျခင္း လကၡဏာသည္ ေက်ာက္မ်က္ေသြးရာတြင္လည္း အေရးတႀကီးထည့္သြင္း စဥ္းစားရေသာ အခ်က္ျဖစ္ေလသည္။ ပံုစံ။ ။ ပတၱျမားတစ္လံုးကို ၄င္း၏အလင္း၀င္ရုိး လမ္းေၾကာင္းအတိုင္းၾကည့္လွ်င္ အလွပဆံုးေသာ အေရာင္အေသြးကို ေတြ႔ရွိရမည္။ အလင္း၀င္ရိုးႏွင့္ေထာင့္မတ္က်ၾကည့္လွ်င္ ေကာင္းမြန္ေသာ အရည္အေသြးကို မေတြ႔ေခ်။ ထို႔ေၾကာင့္ ပတၱျမားရိုင္းကို ေသြးရာ၌ ေက်ာက္၏ အတိုင္မ်က္ႏွာျပင္ကို အလင္း၀င္ရုိးႏွင့္ ေထာင္မတ္က်ေအာင္ ေသြးရေလသည္။ သို႔မွသာလွ်င္ ပတၱျမားတြင္ရွိေသာ အေကာင္းဆံုးေသာ အေရာင္ကို ျမင္ရေပမည္။
အရစ္စတိုတယ္ (Aristotle) ၏ တပည့္တစ္ဦးျဖစ္ေသာ သီရုိဖေရးတပ္ (ဘီစီ၃၇၂-၂၈၇ကာလ) ေရးသားေသာ “ေက်ာက္တံုးမ်ားစာအုပ္” (Book of stones) သည္ ပထမဆုံးေသာ တြင္းထြက္ပညာစာအုပ္ (The first mineralogy textbook) အျဖစ္ ထင္ရွားခဲ့သည္။ ယင္းစာအုပ္၌ တြင္းထြက္ ၁၆မ်ိဳး အား သတၱဳ၊ေက်ာက္ႏွင့္ ေျမသားမ်ားအျဖစ္ အုပ္စုဖဲြ႕ကာ ေဖာ္ျပခဲ့သည္။
ဥေရာပတ္ိုက္ရွိသတၱဳတြင္းတူးသမားမ်ားထဲမွ ထင္ရွားေသာသူတစ္ဦး ယင္းကာလ၌ေပၚထြန္းလာခဲ့သည္။ ယင္းမွာ ေဂ်ာ့ဂ်ီေဘ႕ကြာ (Georg Bauer) သို႕မဟုတ္ လက္တင္ဘာသာအရ ေဂ်ာ္ဂ်ီယက္အဂရီကိုလာ(Georgius Agricola) (၁၄၉၄-၁၅၅၅) ပင္ျဖစ္သည္။
ေဖာ္ထုတ္ခဲ့သည္။
သတၱဳႏွင့္ေရ ရွာေဖြရာ၌ လည္း ခရင္းခြပံုသ႑န္ သစ္ကိုင္းကို အသံုးျပဳခဲ့ေၾကာင္း ေတြ႕ရွိရသည္။
ဂ်ာမနီနိုင္ငံ ပရုိင္းပတ္မွ ေအဗရဟင္ေဂါ့လုပ္၀ါဂနာ (၁၇၄၉-၁၈၀၇) ၏ ဦးေဆာင္မႈေအာက္ရွိ ေရ၀ါဒသမား (Neptunists) မ်ားက မူ သတၱဳရုိင္းသိုက္မ်ားသည္ ေရွးဦးသမုဒၵရာမ်ား၏ အနည္မ်ားမွ ခဲြထြက္ျဖစ္ေပၚလာေၾကာင္းကို သမုဒၵရာေအာက္ၾကမ္းျပင္ရွိ အက္ကဲြေၾကာင္းမ်ားၾကား၌ တည္ရွိေနေသာ သတၱဳေၾကာမ်ားမွ ကိုယ္စားျပဳ ေနေၾကာင္း တင္ျပၾကသည္။