ျမင့္သိန္း M.Sc. (Geology), D.A.G. (Econ. Mining geology)
သမိုင္းမတင္မွီကာလ မွ ဘီစီ ၅ရာစုကာလအထိ (Ancient Time)
ေရွးဦးလူသားတို႕သည္ သမိုင္းမတင္မွီ ကာလ ကတည္းကပင္ သတၱဳရုိင္းသိုက္မ်ား (Ore deposits) ကို ရွာေဖြေတြ႕ရွိခဲ့ၾကၿပီ္း ေဖာ္ထုတ္ လုပ္ကိုုင္ခဲ့ၾကသည္္။
ယင္းေရွးဦး လူသားတို႕သည္ အနီေရာင္ရွိသံ သတၱဳရုိင္း (Red hematite) ႏွင့္ ျပဒါး သတၱဳရုိင္း(Cinnabar) တို႕ အား အသံုးျပဳ၍ေက်ာက္မ်ား အားေဆးဆုိိးကာ ေက်ာက္မ်က္မ်ား အျဖစ္လည္းေကာင္း၊ ေရႊႏွင့္ေငြသတၱဳမ်ားအား လက္၀က္ရတနာမ်ားအျဖစ္ လည္းေကာင္း၊ ခေနာက္စိမ္ း (Stibnites) သတၱဳရုိင္းမ်ားကို အမႈန္႕အျဖစ္ ျပဳလုပ္ကာ မ်က္ႏွာအလွျပင္ ပစၥည္းမ်ား အျဖစ္ လည္းေကာင္း၊ သံ၊ ခဲမျဖဴၽႏွင့္ ေၾကး၀ါမ်ားအား လူအသံုးအေဆာင္ပစၥည္းမ်ားအျဖစ္ လည္းေကာင္း အသုံးျပဳခဲ့ၾကသည္။
အေရွ့အလယ္ပိုင္း၊ အိႏၵိယ၊ အဂၤလန္ႏိုင္ငံကြန္းေ၀ါေဒသ (Cornwall) ႏွင့္ စပိန္နိုင္ငံဟစ္ပါနီအိုးလာေဒသ (Hispaniola ) တို႕တြင္ရွိို ေသာ သတၱဳတြင္း (Mine) မ်ားကိုတူးေဖာ္ကာလုပ္ကိုင္ခဲ့ၾကသည္။
ဟီရုိဒိုးတပ္ (ဘီစီ ၄၈၄-၄၂၅) Herodotus
ဟီရုိဒိုးတပ္ဆိုသူုက ဂရိ (Greek) ႏိုင္ငံ ခရစ္ဆိုအရပ္ေဒသရွိ သလင္းေၾကာ (Quartz Veins) မ်ား၌ ေရႊကို ေတြ႕ရွိရေၾကာင္း ေဖာ္ျပခဲ့သည္။ အရစ္တိုတယ္ (ဘီစီ၃၈၄-၃၂၂ကာလ) ဆိုသူ ထင္ရွားသည့္ဒသနိကေဗဒပညာရွင္က သတၱဳရုိင္းသိုက္မ်ား၏ ရင္းျမစ္ (Ore genesis) ႏွင့္ပတ္သက္၍ ေတြးေခၚယူဆခ်က္တစ္ရပ္ကို ေဖာ္ထုတ္ခဲ့သည္။ ၎က ကမၻာေျမအတြင္းပိုင္းရွိ ေျမႏွင့္ေရေရာေႏွာေနေသာ ေနရာမ်ား၌ ေန၏အလင္းတန္းမ်ားက်ေရာက္မွဳေၾကာင့္ သတၱဳရုိင္းသိုက္မ်ား ျဖစ္ေပၚလာသည္ ဟုေဖာ္ျပခဲ့သည္။
အရစ္စတိုတယ္ (Aristotle) ၏ တပည့္တစ္ဦးျဖစ္ေသာ သီရုိဖေရးတပ္ (ဘီစီ၃၇၂-၂၈၇ကာလ) ေရးသားေသာ “ေက်ာက္တံုးမ်ားစာအုပ္” (Book of stones) သည္ ပထမဆုံးေသာ တြင္းထြက္ပညာစာအုပ္ (The first mineralogy textbook) အျဖစ္ ထင္ရွားခဲ့သည္။ ယင္းစာအုပ္၌ တြင္းထြက္ ၁၆မ်ိဳး အား သတၱဳ၊ေက်ာက္ႏွင့္ ေျမသားမ်ားအျဖစ္ အုပ္စုဖဲြ႕ကာ ေဖာ္ျပခဲ့သည္။
အလယ္ေခတ္ကာလ (ဘီစီ၅ရာစုမွေအဒီ၁၅ရာစုကာလ) Medieval Time
အလယ္ေခတ္ကာလ (Medieval Time) မ်ား အတြင္း ဒသနိကေဗဒပညာရွင္မ်ား၊ အဂိၢရတ္ပညာရွင္မ်ား (Alchemists) ႏွင့္ သတၱဳတြင္းတူးသမားမ်ား (Miners)၊ နကၡတၱေဗဒပညာရွင္မ်ား (Astrologers) ႏွင့္ လူတန္းစားအသီးသီးတို႕မွ သတၱဳရုိင္းသိုက္မ်ား ျဖစ္ေပၚတည္ရွိပုံကို အမ်ိဳးမ်ိဳးအဖုံဖံု စိတ္ကူးယဥ္ဆန္ဆန္ ေဖၚျပခဲ့ၾကသည္။ ၎တို႕အနက္အခ်ိဳ႕မွာ-
(၁) သတၱဳရုိင္းမ်ား ျဖစ္ေပၚတည္ရွိေနျခင္းသည္ သက္ရွိရွင္သန္ေနေသာ ကမၻာေျမၾကီးအတြင္းမွ သတၱဳရုိင္းအခိုးအေငြ႕ မ်ားကို ထုတ္လြတ္ေနမႈေၾကာင့္ ဟုသတၱဳတြင္းတူးသမားမ်ားက ဆိုခဲ့ၾကသည္။
(၂) အခ်ိဳ႕သတၱဳတြင္းသမားမ်ားကမူသတၱဳမ်ိဳးေစ့ (Metalline seeds) မ်ားမွၾကီးထြားျဖစ္ေပၚလာသည္ဟု ဆိုၾကျပန္သည္။
(၃) အခ်ိဳ႕ကမူ ေျမေအာက္ရွိေရႊေရာင္အဆင္းရွိေသာ သစ္ပင္ၾကီး၏ အကိုင္းအခက္မ်ားမွ အမ်ိဳးမ်ိဳးေသာသတၱဳရုိင္းမ်ား ခဲြျခားျဖစ္ေပၚ တည္ရွိလာသည္ ဟုအဆိုျပဳခဲ့ၾကသည္။
(၄) အေျခခံသတၱဳရုိင္းမ်ား (Base Metal ore) မွတစ္ဆင့္ ကမၻာေပၚယံေျမလြာအတြင္း တျဖည္းျဖည္းျခင္းရင့္မွည့္ကာ အဖိုးတန္သတၱဳမ်ား အျဖစ္ ေျပာင္းလဲလာရာမွ ေနာက္ဆံုး ေရႊသတၱဳရွိုင္း (Gold ore) မ်ားအျဖစ္ တည္ရွိလာၾကသည္ ဟုဆိုၾကသည္။
ဥပမာအားျဖင့္ ေငြၾကြယ္၀သည့္ ခဲသတၱဳရွိုင္း (Argentiferous Lead ore) သည္ခဲ (lead) မွေငြ (Silver) အျဖစ္သို႕၊ ၎ေငြမွ ေရႊသို႕ တျဖည္းျဖည္း ေျပာင္းလဲျဖစ္ေပၚလာၾကသည္ ဟုဆိုၾကျပန္သည္။ ၎အဆိုကို ယင္းကာလ အဂိၢရတ္ပညာရွင္မ်ားက ယံုၾကည္ၾကသည္။
(၅) နကၡတၱေဗဒပညာရွင္မ်ား၏အဆိုအရ ကမၻာေျမအတြင္းရွိ အမ်ိဳးမ်ိဳးေသာ သတၱဳမ်ားျဖစ္ေပၚမွဳကို ၾကယ္ႏွင့္ျဂိဳလ္မ်ား၏ ေရြ႕လ်ားသြားလာမႈက ထိန္းခ်ဳပ္ထားသည္ဟု ဆိုၾကျပန္သည္။
(၆) သတၱဳတြင္းတူးသမားမ်ားက ထပ္မံ၍ ကမၻာေျမ အလယ္တည့္တည့္၌တည္ရွိေသာ မီးေတာက္ၾကီးမွ မွဳတ္ထုတ္လိုက္ေသာ ထူထပ္သိပ္သည္းသည့္ မီးခိုးတိမ္ေတာင္မ်ားေၾကာင့္ မူလျဖစ္သတၱဳရွိုင္းမ်ား (Primary deposits) ျဖစ္ေပၚလာသည္ဟု ယူဆခဲ့ သည္။
ဥာဏ္သစ္ေလာင္းကာလ (ေအဒီ၁၆ရာစုမွ၁၇ရာစုကာလ) Renaissance Time
ဥေရာပတ္ိုက္ရွိသတၱဳတြင္းတူးသမားမ်ားထဲမွ ထင္ရွားေသာသူတစ္ဦး ယင္းကာလ၌ေပၚထြန္းလာခဲ့သည္။ ယင္းမွာ ေဂ်ာ့ဂ်ီေဘ႕ကြာ (Georg Bauer) သို႕မဟုတ္ လက္တင္ဘာသာအရ ေဂ်ာ္ဂ်ီယက္အဂရီကိုလာ(Georgius Agricola) (၁၄၉၄-၁၅၅၅) ပင္ျဖစ္သည္။
၁၅၅၆ တြင္ထုတ္ေ၀ခဲ့ေသာ (De Re Metallica) စာအုပ္တြင္ ဘူမိေဗဒ၊ တြင္းထြက္ပညာ၊ သတၱဳရွိုင္းသိုက္မ်ား၊ သတၱဳတြင္းပညာရပ္၊ သတၱဳေဗဒဆိုင္ရာအေၾကာင္းရပ္မ်ားအား ၎၏ကိုယ္တို္င္ ေလ့လာေတြရွိခ်က္မ်ား ပါ၀င္ သည္။
၎သည္သတၱဳရွိုင္းရင္းျမစ္ (ore genesis) ဆိုင္ရာႏွင့္ပတ္သတ္၍ ပထမဆံုးေသာ ေလ်ာ္ကန္သည့္ သေဘာတရား သီအိုရီမ်ားကို 
ေဖာ္ထုတ္ခဲ့သည္။
သတၱဳေၾကာမ်ားျဖစ္ေပၚလာျခင္းသည္ ကမၻာေျမလြာအတြင္းရွိ အက္ကဲြေၾကာင္းမ်ားအတြင္း ေျမေအာက္ေရမ်ား ၀င္ေရာက္လည့္ပတ္ စီး၀င္ရာမွ ကမၻာ၏အတြင္းပိုင္းအပူခ်ိန္ေၾကာင့္ နံေဘးရွိေက်ာက္မ်ားမွ တြင္းထြက္မ်ားကို ေပ်ာ္၀င္ခဲ့ဖြဲ႕ အနည္က်ေစျခင္းျဖင့္ ျဖစ္ေပၚလာသည္ဟုဆိုခဲ့သည္။ (တနည္းအားျဖင့္ယင္းအဆိုသည္ “lateral secretion theory” ၏ ရုိးစင္းေသာ ပုံစံတစ္ရပ္ပင္ျဖစ္သည္။)
၎ကပင္ ေရွးဦးျဖစ္တြင္းထြက္ႏွင့္ ေႏွာင္းျဖစ္တြင္းထြက္အမ်ိဳးအစားမ်ား ကို ရွင္းလင္းစြာ ေဖာ္ျပခဲ့သည္။
ယင္းကထပ္မံ၍ ေျမသား (Earth)၊ ဆား (Salt)၊ သတၱဳ (metal) ႏွင့္အျခားတြင္းထြက္မ်ား (other minerals) မ်ား ဟုထပ္မံ၍ခဲြျခားမွဳျပဳခ့ဲသည္။
သတၱဳရွိုင္းရင္းျမစ္မ်ားအေပၚ မူတည္၍ သတၱဳေၾကာမ်ား၊ ေအာက္ခံေက်ာက္လႊာမ်ား၊ သတၱဳေၾကာမွ်င္မ်ားဟု စုစည္းသတ္မွတ္ကာ ၎တို႕သည္ အိမ္ခံေက်ာက္ (host rock) ႏွင့္သတ္တမ္းအားျဖင့္ ကြာျခားမွဳရွိေၾကာင္း ေဖာ္ထုတ္ခဲ့သည္။
သတၱဳႏွင့္ေရ ရွာေဖြရာ၌ လည္း ခရင္းခြပံုသ႑န္ သစ္ကိုင္းကို အသံုးျပဳခဲ့ေၾကာင္း ေတြ႕ရွိရသည္။
၎၏မွတ္သားဖြယ္ရာ အဆိုျပဳခ်က္မ်ားေၾကာင့္ စီးပြားျဖစ္တြင္းထြက္ပညာ (Economic mineralogy) သို႕မဟုတ္ ေခတ္သစ္တြင္းထြက္ပညာရပ္ ၏ ဖခင္ဟု ေခၚဆိုခဲ့ၾကသည့္အျပင္ သတၱဳတြင္းဘူမိေဗဒ (Mining Geology) ၏ အၾကီးအမွဴးတစ္ဦး အျဖစ္ သက္မွတ္ခံခဲ့ရသည္။
နီကိုလတ္(စ္)စတိနို (Nicholas Steno)
၎ပညာရွင္က ၁၆၆၉တြင္ သတၱဳရုိင္းမ်ားသည္ သတၱဳခိုးေငြ႕မ်ားဟင္းလင္းပြင့္ေနေသာ အက္ကြဲေၾကာင္းမ်ားမွတဆင့္ ကမၻာအေပၚယံသို႕ တက္ေရာက္လာျခင္းေၾကာင့္ ျဖစ္ေပၚခဲ့သည္ဟု တင္ျပခဲ့သည္။
ေအဒီ၁၈ရာစုမွမ်က္ေမွာက္ကာလအထိ (Modern Time)
ေအဒီ၁၈ရာစုကာလကုန္ဆံုးခါနီး၌ဘူမိေဗဒေလာက၌ မီး၀ါဒသမားမ်ားႏွင့္ ေရ၀ါဒသမားမ်ား အျပန္အလွန္ျငင္းခုံမႈ ေပၚေပါက္ခဲ့သည္။ မီး၀ါဒသမား (Plutonists)မ်ား ကို ဦးေဆာင္သူ အဂၤလန္နိုင္ငံ အီဒင္ဘတ္မွ ဂ်ိန္းဟပ္(စ္)တန္ (၁၇၂၆-၁၇၉၇) ဆိုသူက သတၱဳရုိင္းမ်ားသည္ မီးသင့္ေက်ာက္ရည္ပူမ်ားခဲြထြက္မႈ ျဖစ္စဥ္ေၾကာင့္ ျဖစ္ေပၚခဲ့သည္ ဟုဆိုခဲ့သည္။
ဂ်ာမနီနိုင္ငံ ပရုိင္းပတ္မွ ေအဗရဟင္ေဂါ့လုပ္၀ါဂနာ (၁၇၄၉-၁၈၀၇) ၏ ဦးေဆာင္မႈေအာက္ရွိ ေရ၀ါဒသမား (Neptunists) မ်ားက မူ သတၱဳရုိင္းသိုက္မ်ားသည္ ေရွးဦးသမုဒၵရာမ်ား၏ အနည္မ်ားမွ ခဲြထြက္ျဖစ္ေပၚလာေၾကာင္းကို သမုဒၵရာေအာက္ၾကမ္းျပင္ရွိ အက္ကဲြေၾကာင္းမ်ားၾကား၌ တည္ရွိေနေသာ သတၱဳေၾကာမ်ားမွ ကိုယ္စားျပဳ ေနေၾကာင္း တင္ျပၾကသည္။
ယေန႕မ်က္ေမွာက္ကာလတြင္မူ မီး၀ါဒသမားမ်ားအား (Magmatists) ဟူ၍လည္းေကာင္း၊ ေရ၀ါဒသမားမ်ားအား (Syngenticists) ဟုလည္းေကာင္း ေခၚေ၀ၚၾကသည္။
က်မ္းကိုး (References)
1. Than Htay, U. Historical Background of Ore deposits. Ore deposits -1, Applied Geology Department, ME5O1, Unpublished paper)
2. www.wikipedia.com
